ЕРТЕ ҚОЛДАУ ҚЫЗМЕТІ: МАМАНДАР МЕН БАЛАНЫҢ ОТБАСЫ АРАСЫНДАҒЫ СЕРІКТЕСТІК
Ерте қолдау қызметі-бұл туылғаннан бастап үш жасқа дейінгі даму ерекшеліктерінде қаупі бар балаларға көмек жүйесі. Ол қиындықтарды уақытында байқауға, отбасымен бірге іс-қимыл жоспарын анықтауға және баланың үйлесімді дамуына жағдай жасауға бағытталған.
Астана қаласының №2 психологиялық-педагогикалық түзету кабинетінің (ППТК) басшысы Бақыт Бекболатқызы Амрина 15 жылдан астам уақыт бойы «Дара» Қорымен ынтымақтасып келеді. Трансдисциплинарлық ерте көмек мамандарын даярлау бағдарламасы бойынша оқудан өту мүмкіндігі пайда болған кезде ППТК командасы бірден келісті.
Әрине, күмән болды: Біз оқи аламыз ба, уақыт табамыз ба, өйткені оқу қысқа емес, ұзақ болды, — деп еске алады Бақыт. — Іс жүзінде курс бізге сабақтас пәндерден білімі бар көп салалы маман болуға мүмкіндік бергені белгілі болды. Бұл үшін біздің шыдамды мұғалімдерімізге және қорымызға үлкен алғыс айтамыз».
Бақыттың айтуынша, ППТК командасы ерте қолдау тақырыбына 2018 жылы, ата-аналардың көбі 3 жасқа дейінгі балаларды әкеле бастаған кезде келді. Содан кейін мамандар ата-аналарға арналған қысқа мерзімді онлайн курстар үшін бірнеше топ ұйымдастырды. Бірақ тренинг қызметкерлерге осы бағыт туралы жан-жақты білім алуға, сондай-ақ ерте қолдаудың маңызды шарты болып табылатын жеке сабақтар мен үйге баруды қосуға көмектесті. Баланың әдеттегі жағдайда өзін қалай ұстайтынын көру керек, мамандар оны «күнделікті тұрмыстық жағдайлар» деп атайды.
Бұрын біз ХЖК тәжірибесін қолданған жоқпыз (ред. – жұмыс істеудің, өмір мен денсаулықты шектеудің халықаралық жіктелуі), ал қазір онтогенетикалық кестелер біздің ұйымда негізгі нұсқаулық болып табылады және күнделікті қолданылады. Мен курсты өзім бітіріп, пәнаралық маман ретінде алғашқы қабылдауды өткізгенімде, сауалнамасыз көптеген сұрақтарға жауап беру мүмкін болмайтынын түсіндім. Толтырылған сауалнама бәрін нақты орналастырады», — дейді ол.
Бақыт басшының, сұрақтар қоятын жетекші маманның әдеттегі рөлінен бақылаушының позициясына көшу оңай болмағанын мойындайды. Қандай әрекеттер қажет екенін дұрыс анықтау үшін дәл бағалау қажет. Бірақ курс оқытушылары жас балаға қатысты болса да, маманға өзін сенімді сезінуге көмектесетін нақты алгоритм ұсынды. (Бұрын балаларға 3 жастан бастап диагноз қойылғанын еске саламыз).
Бүгінде Бақыт пен оның әріптестері №2 ППТК-ға ерте көмек көрсету әдіснамасын енгізіп, басқа арнайы білім беру мекемелеріне тәжірибе алуға көмектесуде.
Бұл қалай жұмыс істейді:
Бір мысал келтірсек— 18 айлық Д.-ның тарихы, оның анасы мамандарға жүгінді, өйткені ол алаңдады: бала дамудан артта қалуы мүмкін. Оның алаңдаушылығы үлкен жастағы балаларға АСБ диагнозы қойылып, әйел осы жағдай тағыда қайталанады деп алаңдады.
Жұмыс барысы баланы үйде әдеттегі жағдайда бақылаудан және бастапқы бағалау бланкілерін толтырудан басталды. Сарапшылар ұлдың нұсқауларды түсінбеуі, өтініштерге жауап бермеуі және оның осы жастағы әдеттегі сөйлеу деңгейінде қалыптаспауы алаңдататынын анықтады.
Анасына «сауалнама» берілді, ол бір апта ішінде мамандардың тұрақты қолдауымен және кеңестерімен толтырылды. Нәтижелер баланың даму деңгейін әр түрлі күнделікті тәртіпте анықтауға және назар аударуды қажет ететін аймақтарды бөлуге мүмкіндік берді. Әрі қарай, отбасымен бірге функционалдық мақсаттар тұжырымдалып, оларға жету үшін нақты қадамдар жасалды. Ерте көмек -отбасымен серіктестікті білдіреді. Бұл жағдайда ата-аналар өте ынталы болды. Біз түсіндік: баланың болашағы бірлескен жұмысты қалай құратынымызға байланысты болады», — деп атап өтті Бақыт.
Ананың пікірі: Сіз біздің өмірімізге қаншалықты оң әсер еткеніңізді білсеңіз. Менің үшінші балам үлкен балалар сияқты қандай да бір ерекшеліктерге бар болады деп қатты қорқатынмын-деді.
БАЛАНЫҢ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫНЫҢ ҚАНДАЙ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ «ЕРТЕ ҚОЛДАУ ҚЫЗМЕТІНЕ» ЖҮГІНУГЕ СЕБЕП БОЛУЫ МҮМКІН?
Мамандар ата – ананың түйсігі пайдалы құрал деп санайды. Егер сіз сәбидің қиындықтарға кезігіп жатқанын, оның дамуы мен жағдайына байланысты бір нәрсе сізді аландатса, көмекке мұқтаж екенін сезінсеңіз, күмәніңіз бен сезімдеріңізді маңызды ақпарат көзі ретінде қарастырыңыз. Өйткені ешкім өз баласын ата-анасынан жақсы білмейді.
Қазіргі балалар нейропсихологиясы мен педиатриясында ата – аналар көбінесе баланың даму ерекшеліктерін бірінші болып байқайды-бұл ресми диагнозбен расталғанға дейін. Сонымен, американдық педиатрия академиясы ата-аналардың алаңдаушылығына байыпты қарауды ұсынады, өйткені ата-аналар даму мен мінез-құлықтың бұзылуын анықтаған кезде жоғары сезімталдыққа ие.
Бұл ата – аналар баланы күнделікті жағдайларда – тамақтану, ұйықтау, ойнау, қарым-қатынас кезінде көреді және динамикадағы кішігірім ауытқуларды бақылай алатындықтан болады. Бұл нюанстарды маман қысқаша тексеру кезінде қабылдамайды. Көптеген бұзылулар, сонымен қатар, жарқын белгілер ретінде емес, баламен қарым-қатынас ритағының немесе сипатының өзгеруі ретінде көрінеді. Баланың есімге жауап бермейтінін немесе ересектердің дыбыстары мен мимикасына еліктемейтінін бірінші болып ата-ана байқайтыны қалыпты жағдай. Көбінесе әкелер мен аналар мұндай бақылауларды ресми диагноз қойылғанға дейін алты ай бұрын жасайды. Сонымен қатар, ата-аналар мен балалар арасында аффективті байланыс бар. Ата-ана кішкентаймен эмоционалды түрде үйлеседі және сәйкесінше, бірінші болып баламен эмоционалды алмасуда бірдеңе «дұрыс емес» болғанын сезеді. Мысалы, нәресте аз күледі немесе тым ашуланшақ, жұбаныш сөздеріне жауап бермейді. Мұның бәрі нейропсихологиялық реттеумен қиындықтардың ерте белгісі болуы мүмкін.
Арқалық қаласының ППТК
Арқалық қаласының психологиялық-педагогикалық түзету кабинетіне 2 жас 8 айлық баланың ата-анасы жүгінді. Шағымдар-сөйлеудің болмауы, әлсіз реакция, тамақтанудағы селективтілік, жиі ашуланшақтық. Ата-аналар депрессияға ұшырап, өздерін кінәлі және дәрменсіз сезінді. Ата-аналарымен сөйлескеннен кейін Рита Капсемет бастаған командасы ерте қолдау құралдарын қолдана отырып, командалық бағалау жүргізді, баланың дамуының күшті және әлсіз жақтарын анықтады және отбасына қолдау жоспарын ұсынды.
Тәсілдің ерекшелігі-барлық іс-шаралар ППТК-де отбасымен тығыз ынтымақтастықта өтті. Рита Капсемет, мамандығы бойынша әлеуметтік педагог, ата-аналарға күн тәртібін құруға көмектесті, тұрмыстық жағдайларда қарым-қатынасты қалай дамыту керектігін және баланың «ерекше» мінез-құлқына қалай әрекет ету керектігін түсіндірді.
Екі айдан кейін ата-аналар өзгерістерді байқай бастады: бала жиі байланыс орната бастады, ашуланшақтық төмендеді, алғашқы сөздер пайда болды. Бірақ ең бастысы – отбасылық динамика өзгерді. Ата-аналар сабырлы, өзіне сенімді бола бастады, баланың мінез-құлқымен беретін сигналдарды ажырата білді. Олар жалғыз емес екенін түсінді. Бұл ерте қолдау жүйесінің басты міндеті.
ППТК-ғы дәстүрлі тәсілден Ерте қолдаудың айырмашылығы-баладан көрі отбасына назар аудару.
Бұрын біз негізінен баламен жұмыс істедік — белгілі бір дағдыларды түзету арқылы жеке немесе топтық сабақтар түрінде. Қазір отбасы басты назарда: оның ресурстары, отбасының әр мүшесінің баланың дамуына қатысуы, ата-аналардың даму процестерін түсінуі.-деді Рита Капсемет.
Ерте көмек тек арнайы әрекеттерді қамтымайды, бұл мамандар мен ата-аналар арасындағы қарым-қатынасты қалыптастыруға көмектеседі. Себебі ата-аналардың бірдеңе дұрыс емес екенін «интуитивті» түсінгеннен кейін көмекке оқытушы мамандар (психолог, дефектолог, логопед, әлеуметтік педагог) келеді.
